Ostatnimi czasy przez naszą redakcję przewinęło się kilka ciekawych układów chłodzących dedykowanych procesorom, każdy z nich bardzo wydajny ale jednocześnie i drogi. Dziś mam okazję przybliżyć Wam dwa chłodzenia kuszące przede wszystkim atrakcyjną ceną - Fortis HE1225 i Spartan HE923 firmy SilentiumPC. Oba produkty oprócz atrakcyjnej ceny cechuje kompatybilność z praktycznie wszystkimi dostępnymi na rynku podstawkami oraz technologia HE (High Efficiency) zapewniająca bezpośredni kontakt rurek cieplnych z procesorem. Czy są to jednak produkty warte uwagi?

SILENTIUMPC SPARTAN HE923 CENA DETALICZNA: ok. 73PLN

Pierwszy z prezentowanych układów chłodzących SilentiumPC to mniejszy i tańszy Spartan HE923. Dostępny w cenie ok. 73PLN Spartan zgodny jest z szeroką gamą podstawek CPU, zaczynając na Socket 754/939/940, poprzez AM2/AM2+/AM3 a kończąc na wszystkich podstawkach LGA Intela (775/1156/1366).

Spartan HE923 pakowany jest w niewielkie tekturowe pudełko, na którym znajdziemy szereg informacji dotyczących produktu SilentiumPC. Oprócz listy wspomnianych już kompatybilnych podstawek CPU umieszczono tu skróconą instrukcję montażu oraz specyfikację techniczną Spartana. Wewnątrz opakowania znajdziemy niewielką ilustrowaną instrukcję montażu i obsługi w rodzimym języku, komplet zapinek, dodatkowe gumowe kołki montażowe dla wentylatora oraz tubkę z skromną ilością pasty termoprzewodzącej na bazie srebra.

Spartan HE923 to konstrukcja zbliżona do takich coolerów jak Xigmatek HDT-SD964. Mamy więc do czynienia z radiatorem typu wieża o stosunkowo niewielkich rozmiarach i wadze, wraz z wentylatorem HE923 mierzy 97 milimetrów szerokości, 77 milimetrów głębokości i 124 milimetrów wysokości a jego waga to zaledwie 360 gram. Podobnie jak w przypadku chłodzenia Xigmateka i tu miedziane rurki cieplne poprowadzone są w ten sposób, by miały bezpośredni kontakt z powierzchnią procesora (tu to technologia HE - High Efficiency, u Xigmateka HDT - Heat-pipe Direct Touch; różne nazwy, idea ta sama).

Radiator składający się z 33 aluminiowych żeberek utrzymywany jest w pozycji pionowej nad podstawą chłodzenia przez trzy miedziane rurki cieplne o średnicy 6 milimetrów każda. Każde z żeberek radiatora posiada liczne przetłoczenia, które w teorii mają dodatkowo zwiększyć powierzchnię odprowadzania ciepła.

Całości dopełnia wentylator 92x92x25 milimetrów z funkcją automatycznej regulacji prędkości obrotowej z wykorzystaniem mechanizmu PWM. Nominalny zakres obrotów w trybie PWM to 800~2500RPM (+/-10%). Sam wentylator posiada krótki opleciony kabel zasilający (oczywiście zakończony końcówką typu 4PIN) i jest przymocowany do radiatora za pomocą specjalnych gumowych kołków mających na celu zniwelować wszelkie drgania wentylatora przenoszone na radiator (analogiczny sposób montażu wykorzystuje Auras Wave LPT-709 czy też Xigmatek HDT-SD964). W komplecie ponadto znajdziemy dodatkowy zestaw  czterech kołeczków umożliwiających zamontowanie na Spartanie drugiego wentylatora 92mm.

Podstawa HE923 to niewielki aluminiowy radiator połączony z miedzianymi rurkami cieplnymi w ten sposób, że mają one bezpośredni kontakt z powierzchnią procesora. Całość jest dobrze wykończona - szlif mechaniczny nie wzbudza zastrzeżeń a całość jest idealnie płaska.

Niewielkie gabaryty Spartana pozwoliły na zastosowanie prostego systemu montażu. HE923 wyposażony jest w zapinkę dla podstawek AMD (754/939/940/AM2/AM2+/AM3) a dzięki dołączonym do kompletu plastikowym koszykom możliwy jest montaż na platformach Intela z wykorzystaniem tego samego zapięcia. Całość operacji ogranicza się do umieszczenia plastikowego koszyka dla danej platformy LGA w otworach montażowych wokół podstawki CPU, zabezpieczeniu go czterema kołkami rozporowymi  i zamontowaniu chłodzenia jak na platformie AMD. Tu SilentiumPC nie zaskakuje niczym wyjątkowym, z podobnego systemu montażu korzysta bowiem wiele układów chłodzących, np. firmy Pentagram. Dzięki swej prostocie jednak montaż przebiega bardzo szybko i nie wymaga przy tym demontażu płyty głównej.

SILENTIUMPC FORTIS HE1225 CENA DETALICZNA: ok. 130PLN

SilentiumPC Fortis HE1225 to drugi z dostarczonych do testu produktów tej firmy nastawiony na klientów bardziej wymagających o czym świadczy chociażby cena. Za Fortisa przyjdzie nam zapłacić niemal dwukrotnie więcej niż za Spartana, bo ok. 130PLN. Kompatybilność droższego chłodzenia SilentiumPC pozostaje przy tym identyczna jak w przypadku Spartana HE923 - zgodny jest on z podstawkami AMD (754/939/940/ AM2/AM2+/AM3) oraz Intela (LGA 775/1156/1366) a więc praktycznie wszystkimi dostępnymi obecnie na rynku.

Fortis HE1225 to chłodzenie zdecydowanie większe niż jego tańszy krewny - Spartan. Świadczy o tym już jego nazwa, jej drugi człon bowiem to nic innego jak liczbowe zestawienie najważniejszych cech radiatora. Zaczyna się ona od skrótu HE (High Efficiency), 12 to rozmiar wentylatora (12cm), 2 to ilość wentylatorów jakie na radiatorze można zamontować a 5 to ilość miedzianych rurek cieplnych. Samo opakowanie Fortisa choć zdecydowanie większe nie odbiega wyposażeniem od tego co oferuje Spartan, zmienił się jedynie sposób montażu a co za tym idzie w komplecie z HE1225 znajdziemy zdecydowanie więcej elementów montażowych.

Radiator HE1225 (bez wentylatora) ma wymiary 131x72x153 milimetry (szerokość/głębokość/wysokość) i podobnie jak Fortis (oraz większość radiatorów dostępnych na rynku) wykonany jest z aluminium i miedzi. Wraz z rozmiarami wzrosła również waga wynosząca 858 gram (radiator z wentylatorem). Gabarytowo mamy więc do czynienia z konstrukcją zbliżoną do najwydajniejszych dostępnych na rynku układów takich jak Thermalright Venomous-X czy Prolimatech Megahalems.

Pod względem konstrukcji Fortis to typowe chłodzenie typu wieża - w odróżnieniu od Spartana jednak jest ono zdecydowanie większe, i dotyczy to nie tylko wspomnianych wymiarów. Fortis HE1225 posiada ponadto większą ilość grubszych miedzianych rurek cieplnych - pięć rurek o średnicy ośmiu milimetrów (Spartan wyposażony jest w trzy rurki cieplne o średnicy sześciu milimetrów). Zostały one wygięte na kształt litery U i utrzymują one nad podstawą radiator składający się z 50 aluminiowych żeberek z dodatkowymi wytłoczeniami na ich powierzchni. Warto tu jednocześnie zwrócić uwagę na zakończenie rurek cieplnych, które nie wystają ponad radiator - ostatni aluminiowy płat radiatora skrywa ich końcówki.

Zgodnie z ideą High Efficiency miedziane rurki cieplne połączone są z podstawą w ten sposób by miały one bezpośredni kontakt z powierzchnią procesora. Sama podstawa jest naprawdę przyzwoicie wypolerowana i płaska.

W opakowaniu oprócz radiatora znajdziemy jeden wentylator 120x120x25 milimetrów wyposażony w złącze typu 4PIN umieszczone na krótkim oplecionym kablu. Oznacza to, że wspomniany wentylator umożliwia automatyczną regulację jego prędkości obrotowej z wykorzystaniem mechanizmu PWM. Nominalna prędkość obrotowa zamyka się w takim trybie w granicach 750~1500RPM. Montaż wentylatora jest identyczny jak w przypadku Spartana, na radiatorze utrzymują go cztery gumowe kołki montażowe (w komplecie znajdziemy ich łącznie osiem).

Ze względu na większą wagę system montażu Fortisa jest bardziej rozbudowany niż ten, który spotkamy przy Spartanie. Zapewnia on co prawda bezpieczniejszy montaż i lepszy docisk,  jednocześnie jednak jest bardziej skomplikowany i wymaga większej cierpliwości. System montażowy wykorzystuje specjalną płytkę montażową, umieszczaną z drugiej strony płyty głównej na wysokości podstawki CPU (z ang. backplate) - o ile nasza obudowa nie posiada w tym miejscu specjalnego otworu do montażu chłodzenia potrzebne będzie jej wyciągnięcie z obudowy. Jeśli posiadamy wspomniany otwór taka operacja nie będzie konieczna, mimo to może być wskazana - montaż nie należy bowiem do najprzyjemniejszych a wyciągnięcie płyty z obudowy zdecydowanie go ułatwia. Pod poniższym linkiem znajdziecie ilustrowaną procedurę montażu Fortisa HE1225 dla podstawek Intela w naszym ojczystym języku:

Instrukcja montażu Fortis HE1225 na platformie Intela (strona SilentiumPC)

Proces montażu jest irytujący w dwóch momentach - pierwszy z nich to przykręcenie radiatora do śrubek utrzymywanych przez płytkę montażową umieszczoną z tyłu płyty głównej. Same śrubki z płytką montażową nie są przymocowane do płyty głównej, przez co montaż jest utrudniony gdy płyta główna znajduje się w obudowie (wyposażonej oczywiście w stosowny otwór za podstawką CPU). Drugi zgrzyt przy montażu występuje również przy płycie głównej umieszczonej w obudowie - w takiej sytuacji cierpliwości wymaga montaż wentylatora, dostęp do gumowych kołków może być bowiem ograniczony.

Ponadto skoro jesteśmy już przy montażu to muszę wspomnieć o dwóch istotnych kwestiach z nim związanych. Pierwsza z nich to gabaryty Fortisa, które sprawiają że chłodzenie może kolidować z pamięciami wyposażonymi w wysoki radiator. Dotyczy to przede wszystkim płyt pod LGA1366, w przypadku pozostałych podstawek problematyczny może (nie musi) okazać się montaż Fortisa równolegle do dołu/góry obudowy.

Wspomniana orientacja jest bardziej problematyczna jeśli chodzi o pamięci, ma jednak niewielką przewagę w zgoła odmiennej kwestii. Jak się bowiem okazuje przy takim ułożeniu radiatora jego podstawa ma styczność z procesorem większą powierzchnią miedzianych rurek cieplnych. Powyższe zdjęcia prezentują powierzchnie styku z procesorem Core i7 920 w przypadku tradycyjnej orientacji, równoległej do tylnej ścianki obudowy. Jak widać po śladach pasty termoprzewodzącej w takim wypadku bezpośredni kontakt z procesorem mają jedynie trzy z pięciu miedzianych rurek cieplnych.

Wszystkie testy przeprowadziłem na następującej konfiguracji:

W obu przypadkach testy przeprowadzone zostały z wykorzystaniem dołączonych do kompletu wentylatorów przy maksymalnych oraz obniżonych obrotach. Ponadto Fortis HE1225 został przetestowany w konfiguracji z dwoma wentylatorami Noctua NF-P12 (również przy maksymalnych jak i obniżonych obrotach).

Testy wykonane były przy zamkniętej obudowie. W środku Silverstone’a Fortress FT01 pracowały dwa wentylatory – umieszczony na tylnej ściance obudowy wentylator 120x120x25mm pracujący z prędkością ~900RPM (wyciągający powietrze z obudowy) i umieszczony na górze wentylator 180x180x32mm (~700RPM, wtłaczający powietrze do obudowy). Wykorzystana podczas testów pasta to Arctic Ceramique.

Do obciążenia procesora wykorzystałem program LinX (odpowiednik Linpack z GUI), który to puszczany był w 30-krotnej pętli. Po zakończeniu obliczeń komputer pozostawiany był na kwadrans bezczynności. Po tym czasie odczytywane były temperatury zarejestrowane przez działający cały czas program RealTemp – najwyższa zarejestrowana temperatura to temperatura pod obciążeniem, temperatury w spoczynku zaś to wskazywane przez RealTemp odczyty w 15 minut po zakończeniu obliczeń przez LinX.

HAŁAS

Pomiary zaprezentowane na poniższym wykresie zostały przeprowadzone z wykorzystaniem sonometru Voltkraft SL-200 umieszczonego w odległości 10 centymetrów od chłodzenia umieszczonego poza obudową (niewielka odległość dobrana po to by dobrze prezentowała nawet subtelne różnice w hałasie).

W praktyce Spartan HE923 to chłodzenie przy maksymalnych obrotach głośne, wysoka prędkość obrotowa i gęste upakowanie żeberek radiatora skutkują donośnym szumem dobywającym się z wnętrza obudowy. Dopiero po obniżeniu prędkości obrotowej wentylatora do ~1400RPM odgłos towarzyszący pracy niewielkiego chłodzenia SilentiumPC uznać można za w miarę cichy i akceptowalny. Osoby nie tak wrażliwe na hałas z pewnością w takim trybie uznają chłodzenie za ciche.

Pod względem hałasu lepiej prezentuje się droższy i większy Fortis wyposażony w wentylator 120x120x25mm. Przy maksymalnych obrotach również nie można go nazwać cichym, jest jednak zauważalnie cichszy niż Spartan. Po zmniejszeniu prędkości obrotowej wentylatora do ~1000RPM robi się względnie cicho - warto jednak odnotować, że podobnie hałasują dwa wentylatory P12 pracujące z prędkością ~900RPM a przy maksymalnych obrotach są one nawet cichsze niż fabryczny wentylator Fortisa kręcący się z prędkością ~1500RPM. Nie bez wpływu pozostaje tu bowiem łożysko i silnik wentylatorów SilentiumPC, wentylatorów jak na budżetowe konstrukcje przyzwoitych - nie są to jednak wentylatory (trudno tego zresztą oczekiwać) mogące konkurować z najlepszymi produktami np. Noctuy, Noiseblockera, Scythe czy Enermaxa. Przy wysokich obrotach łożyska obu standardowo dołączanych do chłodzeń SilentiumPC wentylatorów dają o sobie znać potęgując hałas, przy niskich obrotach wprawne ucho z niewielkiej odległości bez problemu wychwyci różnicę w kulturze pracy względem dużo droższych wentylatorów.

Pamiętać przy tym należy, że dołączone do obu chłodzeń wentylatory wyposażone są w złącze 4PIN umożliwiające wykorzystanie mechanizmu kontroli obrotów PWM. Dzięki temu możemy uzyskać bardzo cichą pracę w spoczynku (oba wentylatory wówczas obniżają obroty do poziomu 700~800RPM) i w razie potrzeby lepszą wydajność (i głośniejszą pracę) pod obciążeniem.

Prezentację pomiarów rozpoczynają wykresy prezentujące temperatury odnotowane na niepodkręconym procesorze Core I7 920 w rewizji D0.

Pierwsze dwa wykresy prezentują temperatury pod obciążeniem przy niskim napięciu zasilającym procesor Core i7 920 i standardowym taktowaniu. Już tu widać jednak pewną zależność, mianowicie przy wysokich obrotach oba chłodzenia firmy SilentiumPC spisują się naprawdę dobrze - malutki Spartan uzyskuje temperatury zbliżone jak Noctua NH-U12P SE2, Fortis z kolei swoimi osiągami zbliża się do TRUE120 Black. Niestety oba chłodzenia utrzymują dobre temperatury kosztem hałasu, w szczególności w przypadku Spartana który pracuje zdecydowanie głośniej niż pozostałe chłodzenia znajdujące się na wykresie.

Zmniejszenie obrotów pozytywnie wpływa na hałas towarzyszący produktom SilentiumPC, odbija się jednak również na temperaturach przez nie uzyskiwanych. Szczególnie wyraźnie wzrasta temperatura przy wykorzystaniu Spartana - niewielki radiator wyposażony w wentylator 92mm przekładają się niestety na wyraźny wzrost temperatury względem większych radiatorów. Również w przypadku Fortisa wzrost temperatury jest większy niż na zbliżonych konstrukcjach Noctuy czy Thermalrighta. Tu dodać warto, że chłodzenie BOX na tym egzemplarzu procesora przy takich ustawieniach utrzymywało temperaturę 70~80'C (pracując z maksymalnymi obrotami).

Temperatury w spoczynku praktycznie na wszystkich coolerach prezentują bardzo zbliżony poziom. Jedynie przy niskich obrotach od stawki odstaje Spartan - chłodzenie zdecydowanie mniejsze i tańsze od pozostałych.

Zamieszczone poniżej wykresy prezentują temperatury odnotowane na podkręconym do 4,0GHz (przy napięciu zasilającym równym ~1,33V) procesorze Core I7 920 w rewizji D0.

Po OC temperatury procesora Core i7 920 wzrastają drastycznie a różnice w wydajności poszczególnych układów chłodzących stają się bardziej wyraziste. Zacznijmy od niewielkiego Spartana HE923, który z tak wysoko taktowanym układem już sobie nie radzi. Przy maksymalnych obrotach utrzymywał on temperatury w okolicach 90'C - to wartości nieznacznie poniżej progu bezpieczeństwa (100'C). Po zmniejszeniu obrotów już po kilkudziesięciu sekundach temperatura  rdzeni dobijała do tej wartości, stąd na wykresie brak dokładnego pomiaru. Niewielki radiator nie jest w stanie poradzić sobie z takimi ilościami wydzielanego ciepła, biorąc jednak pod uwagę jego cenę można było tego oczekiwać.

Fortis HE1225 zaprezentował się tu z kolei naprawdę dobrze, choć ponownie korzystniej wypada on przy wentylatorach pracujących z maksymalnymi obrotami. W takiej sytuacji Fortis oferuje wydajność na poziomie Thermalrighta Ultra 120 Extreme w wersji Black - to świetny wręcz rezultat zważywszy na to, że Fortis wraz z wentylatorem kosztuje dużo mniej od samego radiatora Thermalrighta. Po obniżeniu obrotów Fortis traci więcej na wydajności niż drożsi konkurenci, na tle ceny jego osiągi prezentują się jednak nadal bardzo dobrze.

Wykresy z temperaturami w spoczynku to formalność, nie są to bowiem znaczące odczyty. Dla przypomnienia - brak odczytu dla Spartana przy niskich obrotach wynika z tego, że temperatury w spoczynku to wartości zarejestrowane 15 minut po zakończeniu działania programu LinX, po OC zaś niskobudżetowe chłodzenie SilentiumPC pracujące z obniżonymi obrotami nie było w stanie utrzymać temperatur poniżej wartości krytycznej (100'C).

PODSUMOWANIE

Oba zaprezentowane chłodzenia SilentiumPC to produkty niewątpliwe atrakcyjne przede wszystkim ze względu na ich cenę, to jednak nie jedyna ich zaleta. Plusy dla każdej z konstrukcji poza ceną są jednak zgoła odmienne.

Spartan HE923 to chłodzenie bardzo tanie (ok. 73PLN) i zarazem kompaktowe. Niewielkie gabaryty przekładają się z kolei na bardzo prosty montaż (możliwy w dużej mierze dzięki małej wadze Spartana) oraz brak problemów z kompatybilnością (nie musimy się obawiać, że chłodzenie nie zmieści się w obudowie lub będzie kolidować np. z pamięciami). Ponadto na plus zaliczyć należy możliwość montażu na praktycznie wszystkich dostępnych na rynku podstawkach. Nie jest to chłodzenie oferujące świetną wydajność i zapewne nigdy nie miało takie być - to produkt przede wszystkim tani i łatwy w montażu, oferujący wyraźnie lepszą wydajność niż chłodzenia typu BOX. Ponadto dzięki mechanizmowi regulacji obrotów PWM umożliwia on połączenie cichej pracy w spoczynku z dobrą wydajnością (i większym hałasem pod obciążeniem). Uniwersalność tego produktu w połączeniu z niską ceną sprawiają, że to ciekawa oferta dla osób poszukujących czegoś lepszego niż fabryczne chłodzenie dołączane do procesora a przy tym niedrogiego i to niezależnie od tego czy obok ceny priorytetem jest wydajność czy też cicha praca. Niewielki Spartan jest bowiem w stanie zapewnić cichą pracę lub dobre osiągi. Kluczowe jest tu słowo "lub" - cicha praca Spartana wiąże się bowiem z wysokimi temperaturami, niskie temperatury okupione są zaś głośną pracą.

Fortis HE1225  kolei w kwestii montażu zasługuje na słowa krytyki, sam proces do łatwych i przyjemnych nie należy a ponadto potrafi być problematyczny - radiator może kolidować z pamięciami wyposażonymi w wysokie radiatory (w szczególności dotyczy to płyt LGA1366 lub poziomej orientacji radiatora). Dodatkowo wątpliwości wzbudza fakt, że tylko część miedzianych rurek cieplnych ma bezpośredni kontakt z procesorem.  Fortis nadrabia jednak stosunkiem wydajności do ceny - w kwocie 130PLN otrzymujemy kompletne i uniwersalne chłodzenie, którego wydajność nie odbiega od takich konstrukcji jak Noctua NH-U12P SE2 czy też Thermalright Ultra 120 Extreme, dużo droższych dodać należy. Do tych najwydajniejszych (Venomous-X, Arrow, NH-D14) Fortis traci i to wyraźnie, w szczególności gdy w grę wchodzą osiągi przy niskoobrotowych wentylatorach - tu chłodzenie SilentiumPC traci na wydajności więcej niż droższe układy. Nie zmienia to jednak faktu, że stosunek wydajności do ceny w przypadku Fortisa HE1225 prezentuje się wyśmienicie. To układ, który poradzi sobie z najgorętszymi nawet procesorami i w odróżnieniu od Spartana nie musimy wybierać pomiędzy cichą pracą lub dobrymi osiągami. Ze względu na bardzo dobrą wydajność w przystępnej cenie Fortis zostaje wyróżniony Rekomendacją serwisu FrazPC.PL.

SILENTIUMPC SPARTAN HE923

+ Niewielkie rozmiary i waga + Łatwy montaż, kompatybilność z szeroką gamą podstawek + Wentylator z PWM + Cicha praca przy niskich obrotach, dobra wydajność przy wysokich obrotach + Niska cena

- Głośny przy maksymalnych obrotach

SILENTIUMPC FORTIS HE1225

+ Bardzo dobra wydajność + Kompatybilność z szeroką gamą podstawek + Wentylator z PWM + Cicha praca przy zmniejszonych obrotach i zachowaniu dobrej wydajności + Atrakcyjna cena

- Niezbyt wygodny montaż - Może kolidować z wysokimi radiatorami pamięci

SPRZĘT DOSTARCZYLI:

Marcin "Weelkoo" Wilczak